ซาอุฯ ไม่มีแม่น้ำสักสาย แล้วน้ำมาจากไหน? คำตอบไม่ใช่แค่ “กลั่นจากน้ำทะเล”

ลองเปิดแผนที่ซาอุดีอาระเบียแล้วหาแม่น้ำดู หาเท่าไรก็ไม่เจอ เพราะประเทศนี้ไม่มีแม่น้ำที่ไหลตลอดปีเลยสักสาย มีแค่ “วาดี” ร่องหุบที่กลายเป็นลำน้ำชั่วคราวหลังพายุ แต่คนที่นี่ก็ต้องดื่ม ต้องอาบ ต้องปลูกพืชเหมือนคนทุกที่ คำตอบที่หลายคนนึกออกทันทีคือ “กลั่นจากน้ำทะเล” ซึ่งไม่ผิด แต่ยังไม่ใช่ทั้งเรื่อง

วันที่ 5 มกราคม 2025 สำนักงานสถิติทั่วไปของซาอุฯ (GASTAT) เผยแพร่บัญชีน้ำประจำปี 2023 ถ้านับน้ำทั้งหมดที่ประเทศดึงมาจากธรรมชาติ ก้อนใหญ่ที่สุดคือน้ำใต้ดินที่ไม่หมุนเวียนถึง 62% ส่วนน้ำจืดที่ผลิตจากน้ำทะเลอยู่ที่ 22% ที่เหลือกระจายอยู่ในหมวดอื่น แต่ในเอกสารฉบับเดียวกันมีอีกตัวเลขหนึ่ง คือน้ำจืดที่ผลิตจากน้ำทะเลคิดเป็น 50% ทั้งสองตัวเลขถูก แค่นับคนละสนาม: 50% คือสัดส่วนเมื่อนับเฉพาะน้ำที่จ่ายผ่านระบบ ส่วน 22% คือสัดส่วนเมื่อเทียบกับน้ำทั้งหมดที่ดึงจากธรรมชาติ เหมือนกองหน้าที่ยิงครึ่งหนึ่งของประตูทีมในบอลถ้วย แต่ถ้านับทุกรายการทั้งฤดูกาล สัดส่วนกลับไม่ถึงหนึ่งในสี่ ตัวอย่างหนึ่งของน้ำใต้ดินที่ถูกใช้อยู่กลางทะเลทราย เห็นได้จากภาพดาวเทียม Terra วันที่ 30 มิถุนายน 2000 และ 26 เมษายน 2017 ของพื้นที่วาดีอัดดาวาซีร์ แสดงแปลงเกษตรวงกลมสีเขียวเรียงรายกลางผืนทราย แต่ละวงคือแปลงที่มีแขนรดน้ำหมุนรอบจุดกึ่งกลาง และตามบทความของ NASA น้ำใต้ดินที่สูบขึ้นมาตรงนั้นมีอายุมากกว่า 30,000 ปี เก่ากว่าตอนที่มนุษย์เริ่มรู้จักการปลูกพืชเสียอีก

น้ำจืดจากชายฝั่งต้องเดินทางไกลกว่าจะถึงเมืองหลวงกลางแผ่นดิน เอกสารของ Limak ผู้รับเหมาที่บันทึกไว้ในปี 2015 อธิบายโครงการระยะแรกที่ออกแบบให้ส่งน้ำจากราสอัลไคร์ไปกรุงริยาด เป็นท่อเหล็กขนาด 72 นิ้ววางคู่กันสองเส้น แต่ละเส้นยาว 267.5 กิโลเมตร ใกล้เคียงระยะทางกรุงเทพฯ–นครราชสีมา ข้อมูลนี้เป็นสเปกตามแบบโครงการ ไม่ใช่ข้อมูลการเดินท่อปัจจุบัน น้ำจากใต้ดินก็ผูกกับเรื่องอาหาร หน่วยงานความมั่นคงด้านอาหารของรัฐ (GFSA) รับซื้อข้าวสาลีจากเกษตรกรในประเทศเพื่อส่งโรงโม่แป้ง ขณะที่ซาอุฯ ห้ามปลูกพืชอาหารสัตว์สีเขียวตั้งแต่ 5 พฤศจิกายน 2018 เพื่อลดการใช้น้ำ และบริษัทนมนำเข้าอาหารสัตว์ชดเชย ภาพรวมจึงไม่ใช่แหล่งน้ำวิเศษแหล่งเดียว แต่เป็นการต่อหลายแหล่งเข้าหากัน น้ำใต้ดินโบราณ โรงงานผลิตน้ำจืดจากน้ำทะเล ท่อที่ถูกออกแบบให้ข้ามทะเลทราย และน้ำใช้ซ้ำ น้ำใต้ดินมีบิลเป็นชั้นน้ำที่ลดลง น้ำทะเลมีบิลเป็นพลังงานและน้ำเกลือ ส่วนระบบนี้จะไปทางไหนต่อ หลักฐานในมือเรายังตอบไม่ได้

ระดับประเทศ น้ำใต้ดินที่ไม่หมุนเวียนคือ 62% ของน้ำจากธรรมชาติในปี 2023 ส่วนในพื้นที่วาดีอัดดาวาซีร์ NASA อ้างรายงานของ UN ว่าระดับน้ำใต้ดินลดลงได้ถึงราว 6 เมตรต่อปีตั้งแต่ทศวรรษ 1980 และนักอุทกวิทยาประเมินว่าชั้นน้ำอาจหมดได้ภายในไม่กี่ทศวรรษ ข้อนี้เป็นการประเมินเฉพาะพื้นที่ ไม่ใช่ทั้งประเทศ

ที่ราสอัลไคร์ริมอ่าวเปอร์เซีย มีโรงงานเปลี่ยนน้ำทะเลเป็นน้ำจืด Doosan Enerbility ผู้สร้างจัดระยะที่ 1 ไว้ในกลุ่ม Hybrid เพราะใช้สองวิธีคู่กัน: RO ดันน้ำทะเลผ่านแผ่นกรองละเอียดด้วยแรงดัน และ MSF ต้มให้ระเหยแล้วควบแน่นกลับเป็นน้ำจืด UNEP อธิบายว่าการผลิตน้ำจากทะเลต้องใช้พลังงาน และมีน้ำเกลือเข้มข้นเหลือทิ้ง ถ้ากระจายหรือบำบัดไม่ดีพออาจเสี่ยงต่อชีวิตในทะเล ส่วนพลังงานคาร์บอนต่ำช่วยลดการปล่อยก๊าซจากการผลิตน้ำได้

บัญชีน้ำปี 2023 บันทึกการใช้น้ำที่นำกลับมาใช้ซ้ำ 555 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือราว 2.2 แสนสระว่ายน้ำโอลิมปิก (คิดสระละ 2,500 ลูกบาศก์เมตร เป็นการเทียบโดยประมาณ)